San Bartolomeu, protector contra lobishomes e sacauntos

Agora que lestes o traballo da Dra. Pribyl sobre a orixe do Pishtaco, o Sacauntos peruano, e xa incitamos o voso maxín para o relacionar cos nosos sacauntos, non podemos deixar de destacar unha coincidencia bastante sorprendente.

Refire a Dra. Pribyl a clara asociación do pishtaco con festas especiais no calendario cristián, como o Día de San Bartolomeu, 24 de agosto, que é considerado o Día do Pishtaco, e fai unha referencia aos beneficios atribuidos a este santo.

Imaxes da Capela Sixtina do mestre Miguel Angel, con San Bartolomeu aos pes de Xesucristo no centro do Xuizo Final (fonte:visita virtual á capela Sixtina en www.vatican.va Musei Vaticani) e detalle de San Bartolomeu (fonte: Wikimedia Commons).

No interesante artigo “Algunas creencias populares relacionadas con San Bartolomé” de Vicente Risco (Boletín da Comisión de Monumentos de Ourense T. XIX, ano 1957-1958, Ourense) cita máis concretamente a tradición galega arredor do mesmo:

“El culto de San Bartolomé, Apóstol, está muy extendido y enraizado en Galicia. Se le invoca para pedir su protección contra numerosas enfermedades y desgracias, como son los incendios, las enfermedades de la garganta, las heridas, las enfermedades de la piel, el meigallo, el granizo, los rayos y centellas, las bestias dañinas, especialmente para que el lobo no ataque al ganado, las malas partes y para que las criaturas no mueran sin bautizar, así como contra las tentaciones del demonio. (…)

La fiesta de San Bartolomé, el 24 de agosto, se celebra en muchas partes, y suele tener características propias . Las imágenes de San Bartolomé suelen llevar al diablo encadenado a sus piés, de donde puede venir el gran poder que se le atribuye sobre el espíritu maligno . Guichot y Sierra recoge una tradición observada en Andalucía, según la cual el dia de San Bartolomé anda el diablo suelto, mientras que el resto del año lo tiene sujeto el santo “.

Tamén nos fala Risco da Cruz de San Bartolomé, amuleto protector contra o demo, feras malignas, e meigallos en xeral, cuxo procedemento para a súa elaboración ven detallado no Libro de San Cipriano.

A representación habitual do San Bartolomeu é agarrando o seu propio pel, xa que fora mandado martirizar polo rei Astyages de Armenia, desollándoo vivo e decapitándoo despois. Tamén se lle pode ver asindo un gran coitelo, ferramenta do seu suplicio.

Ista condición fai se sexa patrono dos curtidores, xastres, zapateiros, e demais fabricantes que empreguen coiro (libros, guantes e cintos). Considéraselle tamén beneficioso contra a epilepsia, convulsións e enfermidades nerviosas en xeral.

É curioso por tanto a interconexión entre todos estes elementos: enfermidades nervosas – Graxa humana (remedio que se empregaba para tratala) – Pishtaco (saca untos) – San Bartolomeu .

A relación directa entre San Bartolomeu e o Pishtaco xenéranos incógnitas que aínda non fomos quen de resolver lendo a bibliografía sobre ista personaxe: Considérase que a invocación do santo protexe contra os ataques dos Pisthacos? Ou ben considérase a festa de San Bartolomeu especialmente vulnerable para sufrir os ataques do mesmo, xa que nese Día o demo está solto na tradición popular como apuntaba Risco?

En segundo lugar, aínda podemos destacar a figura de San Bartolomé como avogoso contra os ataques dos lobos, e mesmo contra os lobos da xente e os licántropos. E é chamativo que o feito de lle representar ca pel na man, entronca cun dos modos máis comúns para a transformación en lobishome na tradición europea: o emprego dunha segunda pel, de lobo, tamén chamados Versipellis en latín (trad. “pel volta”), por entender que a súa transformación producíase pola capacidade de darlle a volta ao pel, e que namentres tiñan apariencia humana, o pel de lobo crecía cara adentro.

Fose Manuel Blanco Romasanta un Home do Unto, como o denunciaron os seus conveciños, ou fose Lobishome como se declarou el, San Bartolomé nos valla.

 ____________

No libro “El Jardín de Flores Curiosas”, composto polo escritor Antonio de Torquemada (Astorga, 1507-1569) e impreso en 1575 en Amberes en casa de Ivan Corderio, está a primeira referencia que polo de agora atopamos a un licántropo galego (non confundilo con Tomás de Torquemada, o famoso inquisidor español do s. XV).

“En el reino de Galicia ʃe hallo vn hombre, el qual andaua por los montes aʃcondido, y de alli ʃe ʃalia a los caminos cubiertos de vn pellejo de lobo, y ʃi hallaua algunos moços pequeños deʃmandados, mataualos, y hartauaʃe de comer en ellos y era tanto el daño que hazia que los de la tierra procuraron quitar aquella beʃtia del mundo y predieronle, y viendo que era hombre, le pusieron en vna carcel, y le atormentaron y todo lo que dezia parecian diʃpatares: hartauaʃe de carne cruda, y en fin murio antes que ʃe hizieʃʃe justicia del. Tambien dizen que andan agora otros animales muy dañoʃos que han muerto muchas gentes y algunos pienʃan que no ʃean animales ʃino hombres hechizeros, que ʃe mueʃtran en aquellas figuras para vʃar lo que en el pasado vʃauan.”

Este home “cubierto de pellejo de lobo” trae por tanto á memoria as numerosas referencias á segunda pel de lobo como recurso para a transformación, reiteradas na literatura sobre o tema, e xa recollidas no coñecido “El Libro de los Hombres Lobo” do inglés Sabine Baring Gould, 1865, que citaba os casos de Jean Greanier (s.XVI) quen posuía uha capa de pel de lobo, os Vikoslak serbios, Gilles Garnier “O eremita de saint Bonnot” ou o caso de Thiess, xulgado en Livonia, Mar Báltico (a finais s. XVII), ou mesmo o granxeiro de Pavia citado por Job Fincelius en De Mirabilibus Lib. XI (1556) quen aseguraba que a única diferencia que tiña cun lobo verdadeiro, era que nel o pelo crecía cara adentro.

Pódese relacionar indo moito máis atrás (como ben expresaba ise libro e reproducen moitos estudosos posteriores) cas tradicións de guerreiros-lobo e guerreiros-oso nórdicos, cos Berserkers e Úlfhéðnar (trad. “Pel de lobo”), guerreiros de elite do Deus Odín, que se cubrían con ela. Tamén na Iberia achamos estatuas e representacións de guerreiros con rasgos lobunos (orellas prominentes), ou cabezas de lobo esculpidas en escudos e torsos, o que leva aos estudosos a suxerir a posible orixe da crenza nos homes-lobo nos guerreiros-lobo e reis-lobo que rexían a sociedade ibérica baseándose no seu poder guerreiro e máxico (Martín Almagro Gorbea, “Prehistoria: Antigüedades españolas.I”, Madrid: Real Academia de la Historia, 2004; Julio González-Alcalde, “Totemismo del lobo, rituales de iniciación y cuevas-santuario mediterráneas e ibéricas” en Quad. Preh. Arqu. Cast. 25, 2006), tema moi interesante no que afondaremos noutra ocasión.


Pátera ibera de Perotito-Jaén (datada entre 250 a 76 A.C.). Fonte: CERES. Museo Arqueolóxico Nacional. Nalgunhas interpretacións representaría ao guerreiro cuberto co pel do lobo.

Advertisements

About Castor e Felix Castro

Músicos e investigadores en patrimonio musical e etnográfico galego
Esta entrada foi publicada en Tras as pegadas de Romasanta. Ligazón permanente.

Agradecemos os vosos comentarios

introduce os teu datos ou preme nunha das iconas:

Logotipo de WordPress.com

Estás a comentar desde a túa conta de WordPress.com. Sair / Cambiar )

Twitter picture

Estás a comentar desde a túa conta de Twitter. Sair / Cambiar )

Facebook photo

Estás a comentar desde a túa conta de Facebook. Sair / Cambiar )

Google+ photo

Estás a comentar desde a túa conta de Google+. Sair / Cambiar )

Conectando a %s